Kompetencje finansowe dzisiaj to nie wybór — to niezbędny życiowy zasób
W całej Europie coraz częściej oczekuje się od obywateli, że wezmą odpowiedzialność za swoją przyszłość finansową. Wydłużająca się długość życia, presja na publiczne systemy emerytalne, rosnąca złożoność rynków finansowych i otoczenia gospodarczego wymagają dziś wyższego poziomu indywidualnych kompetencji finansowych niż kiedykolwiek wcześniej.
Mimo licznych inicjatyw edukacyjnych, badań i kampanii, poziom wiedzy finansowej w Unii Europejskiej pozostaje uporczywie niski. Dziś pytanie nie brzmi, czy potrzebujemy edukacji finansowej, ale dlaczego obecne działania i formaty nie przynoszą oczekiwanych efektów. A jeszcze ważniejsze — jak możemy to zmienić?
Podczas niedawnej konferencji „Investors Education in Europe: Reconnecting Citizens with Financial and Capital Markets”, zorganizowanej przez Better Finance, miałam okazję dyskutować na ten temat ze znakomitymi ekspertami tematu podzielić się wnioskami, jakie zebraliśmy w EFPA, rozwijając od dwóch lat koncepcję zdrowia finansowego: sama wiedza nie wystarczy. Musimy zmienić zachowania.
Luka behawioralna: od wiedzy do codziennej praktyki
Przez lata edukacja finansowa koncentrowała się na przekazywaniu wiedzy — definiowaniu pojęć, wyjaśnianiu mechanizmów rynkowych i procesów oraz prezentowaniu informacji o dostępnych produktach finansowych. Jednak sama wiedza nie przekłada się automatycznie na świadome i konsekwentne działania w zakresie kontroli naszych finansów osobistych.
Ludzie często wiedzą, co powinni zrobić. Czasem mają umiejętności, by to zrobić — a mimo to nie podejmują odpowiednich działań. Dlaczego? Ponieważ do działania potrzebna jest motywacja, która u dorosłych wynika głównie z poczucia posiadania atrakcyjnego i wartościowego dla nas celu. W dzisiejszych, niestabilnych czasach takim celem w finansach osobistych może być zdrowie finansowe. Zdrowie finansowe, czyli stan, w którym człowiek w którym człowiek kontroluje swoje bieżące finanse oraz miesięczny i roczny budżet, jest w stanie poradzić sobie z niespodziewanymi, poważnymi wydatkami, zgodnie z planem realizuje swoje finansowe cele, i ma swobodę finansową dla dokonywania decyzji, które pozwalają cieszyć się życiem.
Aby osiągnąć zdrowie finansowe, często nazywane również dobrostanem finansowym — potrzebujemy wiedzy, umiejętności i motywacji. I to jeszcze nie wystarcza. Ostatecznie kluczowe jest budowanie silnych, zdrowych nawyków finansowych. Tak jak czytanie o jeździe na rowerze nie nauczy nas jeździć. Pojedyncza przejażdżka nie zbuduje naszej kondycji. Tak czytanie, czy słuchanie o finansach nie uczyni nas zdrowymi finansowo. Potrzebna jest praktyka — systematyczna, powtarzalna i najlepiej wspierana przez profesjonalistę, naszego indywidualnego trenera zdrowia finansowego.
W tym właśnie obszarze obecne działania edukacyjne zawodzą, a na pewno nie są wystarczające. Czas wyjść z paradygmatu: „my Was nauczymy” i uruchomić proces profesjonalnego wsparcia w procesie UCZENIA SIĘ konsumentów usług finansowych. Powinniśmy pomagać ludziom zdobywać realne doświadczenia w korzystaniu z produktów i usług finansowych, które są dopasowane do ich potrzeb tu i teraz. Nowoczesna edukacja finansowa powinna mniej polegać na nauczaniu, a raczej koncentrować się na wzmacnianiu indywidualnych praktycznych kompetencji, zaangażowania i sprawczości w finansach osobistych.
Czego ludzie naprawdę oczekują od finansów: spokoju ducha
Jednym z najważniejszych wniosków dla budowania skutecznych rozwiązań w edukacji finansowej jest to, że większość ludzi nie chce spędzać godzin na zarządzaniu swoimi finansami, z różnych powodów. Musimy to zaakceptować.
Ludzie chcą prostoty, wygody i spokoju. Chcą rozumieć, działać szybko i mieć poczucie, że otrzymują uczciwą wartość z usług finansowych. Szukają rozwiązań dopasowanych do ich wyborów, momentu i stylu życia. Chcą czuć się bezpiecznie i realizować swoje cele.
Złotym gralem dla osiągnięcia takiego stanu jest zaufanie — systemowe, instytucjonalne, ale przede wszystkim relacyjne, pomiędzy klientem a doradcą finansowym. Doradca finansowy jest powiernikiem finansów klient, zna klienta, działa w jego najlepszym interesie i pomaga poruszać się w złożonym świecie usług finansowych. To on lub ona jest kluczowym edukatorem i trenerem finansowym, wspierającym budowanie zdrowych nawyków zarządzania swoimi finansami.
Nowoczesna edukacja finansowa powinna być zaproszeniem do uczenia się przez całe życie — uczenia się opartego na działaniu, doświadczaniu i dopasowanego do indywidualnej sytuacji życiowej klienta.
Niezastąpiona rola doradców finansowych
Liczne badania, w tym najnowsze przeprowadzone przez EFPA Europe i Better Finance, pokazują, że przy podejmowaniu ważnych decyzji finansowych obywatele UE konsekwentnie zwracają się do doradców finansowych. To dowód zaufania, ale jednocześnie ogromna odpowiedzialność. Zaufanie buduje się latami, a stracić je można bardzo szybko.
Dlatego EFPA opowiada się za ujednoliceniem standardów zawodowych doradców finansowych w Europie poprzez wspólny tzw. „złoty standard” dla certyfikacji. Zakłada on przejrzyste i dobrze opisane certyfikaty, transparentne narzędzia weryfikacji, obowiązek stałego rozwoju zawodowego oraz mocny kodeks etyki. Takie rozwiązanie pozwala klientom odróżnić profesjonalne doradztwo od usług niskiej jakości i podejmować świadome decyzje przy wyborze doradcy.
W tym kontekście, jeśli traktujemy poważnie zasadę „interes klienta na pierwszym miejscu”, to mówiąc o skutecznej edukacji finansowej powinniśmy skupić się nie tyle na często przywoływanej niezależności działań edukacyjnych, co na kompetencjach, uczciwości i odpowiedzialności edukatorów. Dobrze wyszkolony, certyfikowany doradca, działający zgodnie z zasadami etyki, zapewnia najwyższą jakość spersonalizowanej edukacji finansowej opartej na działaniu — pomagając przekształcić często niejasne potrzeby klienta w konkretny plan finansowy.
Nowe ryzyka: influenserzy i sztuczna inteligencja
Cyfryzacja otworzyła nowe możliwości korzystania z usług finansowych, ale przyniosła także nowe zagrożenia. Niekontrolowani influenserzy, wiralowe „porady” i treści generowane przez sztuczną inteligencję zacierają granice między doradztwem, marketingiem i dezinformacją.
Regulowanie tego obszaru jest niezwykle trudne, co sprawia, że edukacja staje się jeszcze ważniejsza. Obywatele muszą nauczyć się odróżniać rzetelne porady od szumu informacyjnego oraz wartościową edukację od manipulacji.
Choć sztuczna inteligencja może wspierać proces uczenia się, porządkować informacje i je filtrować, nie zastąpi ludzkiego zrozumienia celów, emocji i uprzedzeń, które powstaje w osobistej relacji pomiędzy klientem i doradcą.
Praktyczne rozwiązanie: Przegląd Zdrowia Finansowego
Aby zniwelować lukę między wiedzą a działaniem, potrzebami i ich realizacją, EFPA Polska opracowała prosty i skalowalny model —Przegląd Zdrowia Finansowego.
Podczas godzinnego spotkania, prowadzonego pro bono przez certyfikowanych doradców EFPA Polska, uczestnik:
- ocenia swoją aktualną sytuację finansową,
- analizuje swój budżet, stan posiadania i obszary ryzyka,
- identyfikuje swoje wzorce zachowań,
- wyznacza swoje cele finansowe, tworząc pierwszy, indywidualny plan finansowy .
To nie jest wykład — to indywidualna, poufna rozmowa z profesjonalistą, która pomaga uporządkować finanse, odzyskać kontrolę i zaplanować zdrową przyszłość finansową. To nie teoria — to praktyka. To rozwiązanie działa, ponieważ wychodzi naprzeciw realnym potrzebom ludzi tu i teraz.
Wezwanie do działania
Wspólne przedsięwzięcia edukacji finansowej, takie jak Krajowe Centrum Edukacji Ekonomicznej, jednoczą nas w przekonaniu, że kompetencje finansowe nie są przywilejem — są prawem obywateli nowoczesnych społeczeństw demokratycznych. Stanowią fundament wolności, równości i dobrobytu.
Aby nasze działania były skuteczniejsze, musimy zmienić podejście.
Do decydentów: Wspierajcie szerokie kampanie społeczne, budujące świadomość i nową kulturę zdrowia finansowego obywateli. Wspierajcie kluczową rolę profesjonalnych doradców finansowych jako trenerów zdrowia finansowego.
Do edukatorów i instytucji: Przejdźmy od nauczania do wspierania ludzi w uczenia się przez całe życie. Skupmy się na budowaniu nawyków, nie tylko wiedzy. Uczyńmy edukację finansową praktyczną, osobistą i ciągłą.
Do obywateli: Zróbcie pierwszy krok. Zacznijcie regularny trening finansowy — choćby raz w tygodniu — z dobrym trenerem finansowym. Dobrostan finansowy buduje się stopniowo, ale efekty są odczuwalne. To jak jazda na rowerze — im więcej jeździsz, tym dalej zajedziesz.
Zdrowie finansowe jest integralną częścią naszego ogólnego dobrostanu. Wpływa na zdrowie fizyczne, psychiczne i społeczne. Jeśli weźmiemy za nie odpowiedzialność, zawsze możemy je poprawić — ale nikt nie zrobi tego za nas. Musimy sami „wsiąść na rower”.
Możemy i powinniśmy korzystać ze wsparcia w tej drodze. Społeczność certyfikowanych doradców finansowych EFPA chętnie pomoże. Nasze centrum profilaktyki zdrowia finansowego jest stale otwarte.