W numerze:

Mariola Szymańska-Koszczyc
Prezes Zarządu Fundacji EFPA Polska
Wdrożenie MiFID II. Wspólne standardy czy wspólnota rozbieżności

Nowe wymagania kwalifikacyjne pod rządami  MiFID II i  Wytycznych ESMA
Dyrektywa MiFID II weszła w życie 3 stycznia 2018. Celem nowej regulacji unijnej jest wzmocnienie ochrony inwestorów oraz podniesienie przejrzystości rynku poprzez bardziej zharmonizowane uregulowanie przepisów krajowych. Nowe zasady obejmują między innymi ocenę adekwatności i odpowiedniości informacji i doradztwa inwestycyjnego dla klientów i wyznaczają wymagania niezbędnej wiedzy i kompetencji dla pracowników firm inwestycyjnych.  
Celem niniejszego artykułu jest wskazanie potencjalnych korzyści dla banków i firm inwestycyjnych w Polsce, jakie mogą płynąć z rozsądnej implementacji Dyrektywy, ale także wskazanie zagrożeń, jakie mogą wyniknąć ze schematycznego, biurokratycznego podejścia do wdrażania regulacji.

Artykuł 25. Dyrektywy określa, że “państwa członkowskie wymagają, aby firmy inwestycyjne zapewniały i wykazywały właściwym organom na żądanie, że osoby fizyczne świadczące na rzecz klienta usługi doradztwa inwestycyjnego lub przekazujące mu informacje o instrumentach finansowych, usługach inwestycyjnych lub usługach dodatkowych w imieniu firmy inwestycyjnej posiadają wiedzę i kompetencje niezbędne do wypełniania obowiązków określonych w art. 24 i niniejszym artykule. Państwa członkowskie publikują kryteria, które mają być wykorzystywane do oceny takiej wiedzy i takich kompetencji.”

Europejski Urząd Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych, ESMA (ang. European  Securities and Markets Authority)  został zobowiązany do opracowania wytycznych określających kryteria oceny wiedzy i kompetencji wymagane przez dyrektywę i opublikował je w grudniu 2015 roku. W ten sposób ESMA zdefiniowała minimalne standardy wiedzy i kompetencji pracowników firm inwestycyjnych w UE. Zapisy zawarte w Wytycznych otworzyły jednak szereg opcji implementacyjnych, zarówno na poziomie szczegółowych uregulowań krajowych, jak i indywidualnych rozwiązań wewnątrz firm.

Po pierwsze, ESMA określa wymóg wiedzy jako zdobycie „odpowiedniej kwalifikacji” oraz wymóg kompetencji jako zdobycie „odpowiedniego doświadczenia”. Wytyczne ESMA definiują „odpowiednią kwalifikację” jako „odpowiedną kwalifikację, inny test lub program szkoleniowy, spełniający kryteria określone w wytycznych”1, a „odpowiednie kompetencje” jako „pomyślne wykazanie się przez pracownika zdolnością do świadczenia odpowiednich usług dzięki poprzednio wykonywanej pracy” (ibidem). Wytyczne formalnie różnicują zakres wymagań wiedzowych dla osób udzielających informacji o produktach i usługach inwestycyjnych oraz dla osób świadczących usługę doradztwa inwestycyjnego. W tym drugim przypadku oczekuje się wyższej intensywności i poziomu wiedzy i kompetencji. Jednak w samych Wytycznych  wymóg dla osób świadczących usługę doradztwa inwestycyjnego jest jedynie nieznacznie szerszy, a oba poziomy są określone  opisowo i pozostawiają duże pole do interpretacji. ESMA wymaga jednocześnie zastosowania zasady proporcjonalności, co oznacza, że poziom odpowiedniej wiedzy i kompetencji powinien rosnąć wraz ze wzrostem zakresu i  poziomu złożoności oferowanych produktów i usług. Wytyczne określają także wymagania w zakresie zapewnienia jakości dla wybranej metody wywiązania się z wymogów kwalifikacyjnych. Interpretując zapisy Wytycznych można wnioskować, że na poziomie uregulowań europejskich preferowanym rozwiązaniem jest wypełnienie wymogu wiedzy poprzez zdobycie odpowiedniej kwalifikacji zewnętrznej, która powinna być opublikowana przez nadzór krajowy na oficjalnej liście uznawanych kwalifikacji. Możliwym jest także podejście, w którym wiedza dostarczana i potwierdzana jest wewnętrznie, jednak  to podmiot zewnętrzny dokonuje przeglądu i potwierdza jakość rozwiązania wewnętrznego. Dopuszcza się jednak również, aby cały system miał charakter wewnętrzny, a jego gwarantem jest  jednostka compliance firmy inwestycyjnej. Dostępne spectrum rozwiązań może być oczywiście zawężone i doprecyzowane przez upoważniony organ krajowy.

Rys. 1: Wdrożenie MiFID II: wspólne standardy czy wspólnota rozbieżności w kwalifikacjach

ESMA  oczekuje, że Wytyczne przyczynią się do większego ujednolicenia wiedzy i kompetencji pracowników firm inwestycyjnych udzielających informacji o produktach i usługach inwestycyjnych  oraz świadczących usługę doradztwa finansowego klientom.

Wytyczne ESMA  wobec dostępnych europejskich standardów kwalifikacyjnych

Z pewnym zaskoczeniem można odebrać decyzję europejskiego organu nadzoru ESMA, który wprowadza znaczącą zmianę w regulacyjnych wymaganiach kwalifikacyjnych dla sektora firm inwestycyjnych i NIE wykorzystuje ŻADNEGO z nowoczesnych standardów kwalifikacyjnych rekomendowanych dla rynku europejskiego,  w tym Europejskiej Ramy Kwalifikacji (ERK), określa, czym jest kwalifikacja, definiuje tzw. efekty uczenia się (ang. learning outcomes), opisujące kwalifikację i wyznacza osiem jasno opisanych poziomów kwalifikacji, niezależnie od tego jak, gdzie i kiedy efekty uczenia się - potwierdzone w kwalifikacji - zostały osiągnięte;

Wdrożenie MiFID II: obraz rzeczywistości

Należy odnotować, że z początkiem 2018 ostateczne regulacje krajowe nie zostały jeszcze wdrożone we wszystkich krajach członkowskich. Z taką sytuacją mamy do czynienia w Polsce, gdzie ustawa implementująca MiFID II jest zapowiadana na przełom pierwszego i drugiego kwartału br. To oznacza, że szczegółowe nowe zasady postępowania nie są jeszcze znane, choć najnowszy projekt nowelizacji ustawy o obrocie instrumentami jest dostępny od grudnia ub. Praktyka stosowania będzie zapewne kształtowała się w dłuższym terminie, gdyż założyć należy, iż wiele elementów interpretacyjnych z poziomu europejskiego zostanie przeniesiona na poziom krajowy i to firmy inwestycyjne będą ostatecznie rozstrzygać swoje podejście. W kolejnym kroku rozwiązania będą modyfikowane w odpowiedzi na wskazania i rekomendacje UKNF. Ten stan powinien mobilizować do poszukiwania optymalnych rozwiązań krajowych, które zabezpieczą odpowiednio klientów, zgodnie z duchem dyrektywy, ale jednocześnie utrzymają konkurencyjności polskiego rynku.

W tym kontekście, przyjmując perspektywę strategicznego celu MiFID II, którym jest zwiększenie ochrony klientów i przejrzystości rynków poprzez harmonizację uregulowań, warto dokonać krótkiego przeglądu pierwszych doświadczeń w zakresie implementacji dyrektywy: czy uzyskujemy wspólne standardy, czy doprowadzamy do upowszechnienia zróżnicowania podejść.

 

Rys 2. Wytyczne ESMA: w poszukiwaniu zbieżności czy budowanie rozbieżności

(ERK – Europejska Ramy Kwalifikacji; Kolorem zielonym zaznaczone są rekomendowane praktyki zaczerpnięte z rynku holenderskiego)

 

ESMA zdefiniowała standard minimum wymaganej wiedzy i kompetencji poprzez dość ogólny opis głównych zagadnień, w których pracownik powinien wykazywać się zrozumieniem. Język wskazuje na wymagania wyłącznie wiedzowe, choć odnoszone są one do wiedzy i kompetencji (sic!). Nie podano żadnej miary co do poziomu zaawansowania i złożoności wymaganej wiedzy i kompetencji, choć mówi się wprost o potrzebie zastosowania zasady proporcjonalności.  Takie podejście powoduje, że w różnych krajach pracownicy o podobnym profilu zawodowym będą mieli wymagania na różnych poziomach. To zróżnicowanie może też wystąpić na poziomie krajowym pomiędzy różnymi instytucjami. Bez zastosowania poziomów kwalifikacji te różnice są oczywiście niewidoczne, a rozwiązanie może wydawać się spójne. Szczególnym przykładem jest Polska, gdzie dotychczas doradztwo inwestycyjne jest zarezerwowane wyłącznie dla osób z licencją doradcy inwestycyjnego i maklera, których kwalifikacje - jeśli odniesiemy je do dyplomów magistra - znajdują się na 7 poziomie Polskiej i Europejskiej Ramy Kwalifikacji. Ciekawym w tym kontekście jest fakt, że licencję doradcy inwestycyjnego może uzyskać student kończący studia magisterskie, a doświadczeni doradcy finansowi, którzy zdają praktyczny 5-godzinny egzamin zawodowy EFPA, mogą jedynie udzielać informacji o produktach inwestycyjnych lub przekazywać rekomendację sporządzone pod nadzorem doradcy inwestycyjnego, podobnie jak wszyscy pozostali pracownicy firm inwestycyjnych. To zdecydowanie różni rynek polski od innych rynków europejskich oraz aktualnych minimów wg ESMA.

Rys. 3. Różne poziomy kwalifikacji, różne wymagania, różna praktyka krajowa
(ERK: Europejska Rama Kwalifikacji)

 

Mamy też przykłady innych rozwiązań krajowych. W Holandii krajowy nadzorca nad rynkiem papierów wartościowych  AFM oddelegował implementację Wytycznych ESMA do sektorowej fundacji not-for-profit o charakterze samoregulacyjnym DSI (ang. Dutch Securities Institute). DSI opracowała cztery wystandaryzowane kwalifikacje, odpowiadające najważniejszym profilom zawodowym dla pracowników świadczących usługę doradztwa inwestycyjnego i udzielających informacji o produktach inwestycyjnych. Każda z kwalifikacji jest opisana efektami uczenia się i odniesiona do jednego z poziomów Holenderskiej Ramy Kwalifikacji (krajowego odpowiednika ERK). Uzyskanie jednej z tych kwalifikacji wypełnia wymagania regulacyjne wynikające z MiFID II na rynku holenderskim. Podobne rozwiązania obowiązują w Wielkiej Brytanii i Irlandii, a w pewnym zakresie również w Hiszpanii, gdzie nadzór CNMW opublikował oficjalną listę kwalifikacji uznawanych w ramach MiFID II.
 
Analizując dalej, należy podkreślić, że prawidłowo opisany zakres merytoryczny kwalifikacji, doprecyzowany pod względem poziomu zaawansowania i złożoności, nie wystarcza dla rzetelności kwalifikacji. Kluczowy jest sposób potwierdzenia, że posiadacz kwalifikacji “dysponuje” wiedzą i kompetencjami deklarowanymi w danej kwalifikacji. Dlatego tak ważne są rozstrzygnięcia w zakresie systemów zapewniania jakości dla kwalifikacji. Jak przedstawiono powyżej, ESMA pozostawia duży zakres możliwych rozwiązań. Stąd też, jak można się było spodziewać, już dziś widzimy, że firmy bardzo różnie podchodzą do sposobu wypełnienia wymogów w tym zakresie. Są firmy, które deklarują, że cały proces będzie realizowany wewnętrznie, a strażnikiem rozwiązania będzie departament zgodności. Są też takie, które potwierdzają wymagane kompetencje zewnętrznymi kwalifikacjami, oferowanymi w wysokim reżimie krajowych i/lub  międzynarodowych akredytacji.
 
Rozmawiając z przedstawicielami firm inwestycyjnych w kraju i zagranicą na temat procesu implementacji MiFID II w obszarze wytycznych ESMA, nasuwa się pytanie, czy idziemy w stronę realizacji celów strategicznych MiFID II, czy raczej tworzymy środowisko dla kolejnych przykładów arbitrażu regulacyjnego oraz pozornej spójności. Deklarujemy harmonizację i przejrzystość, jednak nie wykorzystujemy istniejących narzędzi do tego przeznaczonych. To powinno budzić niepokój, że akceptując działania pozorowane pogłębiamy wątłe zaufanie do usług finansowych, zamiast pokazać wspólnie, że jakość usługi dla klienta jest rzeczywiście w centrum zainteresowania. Jak wiele nowych regulacji, można je krytykować lub starać się wprowadzić je z sensem.

Rys. 4. Korzyści z profesjonalnych wspólnych standardów

W podsumowaniu, chciałabym wyrazić pogląd, że implementacja MiFID II i Wytycznych ESMA może przynieść realne korzyści, jeśli zostanie wdrożona zgodnie z jej duchem i “z głową”: lepiej dopasowane, potwierdzone i wyższe kwalifikacje pracowników firm inwestycyjnych będą realną ochroną klienta i podstawą zwiększenia współpracy, podniosą przejrzystość rynku, wzmocnią zaufanie do usług finansowych i pracowników pracujących w sektorze. W erze upowszechniającej się opinii, że usługi finansowe są potrzebne, ale banki nie, że klienci potrzebują doświadczać dobrze dopasowanych usług finansowych a nie produktów, dopóki nie uznamy, że wszystko „załatwią za nas” roboty i sztuczna inteligencja należy w doradztwie inwestować w ludzi, a klientom stwarzać możliwości praktycznej edukacji finansowej. Teraz jest szansa na to, aby inwestować w pracowników nie „przez” regulacje, ale z wykorzystaniem  i w zgodzie z nimi.

Rys. 5. Mapa dostarczania informacji i doradztwa inwestycyjnego:
kto?, w jaki sposób?, na jakim poziomie (opracowanie własne)

 


 

[1] Warto zauważyć, że oficjalne polskie tłumaczenie Wytycznych jest w sposób istotny nieprecyzyjne:‘Appropriate qualification’ means a qualification or other test or training course that meets the criteria set out by the guidelines.’ (Wytyczne, wersja angielska, str. 5);  „Odpowiednie kwalifikacje” oznaczają pozytywne zaliczenie testu kwalifikacyjnego bądź odbycie szkolenia spełniającego kryteria określone niniejszymi wytycznymi.” (Wytyczne, wersja polska, str. 5)