W numerze:

Jana Niedźwiedź - Gliniecka
Członek Zarządu Fundacji EFPA Polska
Etyka w biznesie - wartość czy slogan?

Poproszono mnie o napisanie „kilku słów” o etyce w biznesie, o zagadnieniach etycznych. Zanim przejdę do praktyki, trochę historii, teorii i ciekawostek. Na początku dobrze jest określić przedmiot etyki w ogóle. Kwestie etyczne są w istocie pytaniami,  czy powinniśmy podejmować określone działania czy nie, czy są one dobre i słuszne, moralne, czy też nie; jak należy postępować; czy opłaca się, czy warto działać etycznie w sferze interesów…

Przedmiot etyki w interesach ma długą historię. Już w tradycji judeochrześcijańskiej można znaleźć przykłady pewnych norm i miar postępowania. Prawo mojżeszowe określało, że przy żniwach pewną część zbiorów należy pozostawić na polu, dla ubogich. Służbie przysługiwało prawo odpoczynku w dniu szabatu. Zaś co pięćdziesiąt lat wyznaczano tzw. rok jubileuszowy, w którym umarzano wszelkie długi.

W religii rzymskokatolickiej, już w średniowieczu, tego rodzaju reguły określało prawo kanoniczne. Istniały określenia sprawiedliwej zapłaty i sprawiedliwej ceny. Oczywiście zakres i słuszność tych norm implikowane były przez istniejące stosunki społeczne.

Termin „etyka” pojawił się po raz pierwszy w filozofii starogreckiej w VI wieku p.n.e. Użył go Arystoteles, nazywając  prowadzone przez siebie  badania dotyczące życia i postępowania człowieka. Długo, bo jeszcze 200 lat wcześniej, etyka była więc traktowana jako nauka o naturze człowieka, przyczynach i celach jego działania. Dopiero Immanuel Kant (1724-1804) filozof niemiecki, dokonał klasycznego i faktycznie ostatecznego sformułowania przedmiotu etyki. W jego ujęciu jest to nauka o tym, co być powinno, a nie o tym co jest. Stanowisko to stało się pewnego rodzaju cenzurą, mimo wielu późniejszych modyfikacji i propozycji w tym przedmiocie. Rozważania Kanta miały  poważny wpływ również na powstanie etyki biznesu.

Etyka stosowana w biznesie to  szczególna odmiana etyki, koncentrującą  się na postępowaniu człowieka w sprawach interesów, rynku partnerów biznesowych. 

Metodami działania w przedmiocie etyki biznesu są obserwacje, lustracje, ankiety, wywiady, testy i podobne instrumenty, ujawniające i opisujące postawy i zachowanie ludzi biznesu oraz tego, co myślą i mówią o moralności. Najważniejszym elementem i dopełnieniem powyższych działań jest surowa analiza krytyczna, której należy poddać ujawnione zachowania oraz proponowane reguły i zasady. Po to, aby zobaczyć, czy jesteśmy w stanie określić, dlaczego są one moralne lub niemoralne, czyli, mówiąc językiem potocznym – dobre lub złe.

Aby działać moralnie, musimy szanować osobowość ludzi i nigdy nie traktować ich tylko jako środków do jednego celu, lecz zawsze i przede wszystkim jako cele same w sobie. W ujęciu Kanta brzmi to:„Postępuj tak, byś człowieczeństwa tak w twej osobie, jak też w osobie każdego innego używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko jako środka”.

Jak to się przekłada na praktykę?

Kierownictwo dobrze funkcjonującej instytucji finansowej przywiązuje znaczną uwagę do potrzeb Klienta, dba o potrzeby pracowników, dostawców i właścicieli. Nie ma wątpliwości, że etyka obsługi klienta przenosi się na społeczność. Warto przytoczyć inne rozumienie przedmiotu etyki biznesu. Definicję określoną jako konwencjonalną i statyczną przedstawił w 1982r. Verne E. Henderson w swoich rozważaniach „Etyczna strona przedsiębiorczości”. Etyka wg Hendersona to zbiór zasad wyznaczających kodeks postępowania, który wyjaśnia, co jest dobre i słuszne, a co i niesłuszne, może też ogólnie zarysować moralne obowiązki i powinności.

Kluczowe zagadnienia z zakresu etyki biznesu sformułował Milton Friedman. Jego prace były inspirujące dla tej problematyki tak w Stanach, jak i w Europie. Dotyczyły między innymi instytucjonalizmu, czyli odpowiedzialności moralnej wewnątrz firmy.

To co ważne i istotne - najpoważniejsze dylematy etyczne - są wynikiem konfliktów wartości jako konsekwencje zderzenia różnych kultur w międzynarodowych stosunkach gospodarczych.

Zainteresowanie etyką w życiu instytucji finansowych rośnie z różnych powodów. Firmy są poddawane poważnej presji, by określały swe standardy i wyrażały je w sposób formalny, tj. w kodeksach postępowania.

Etyka w biznesie, czyli też w finansach,  jest dyscypliną zajmującą się problemami trudnymi i kontrowersyjnymi. Niektóre środowiska  kwestionują jej celowość i zasadność uważając, że już sam termin jest wewnętrznie sprzeczny. Takie stanowisko jest wyrazem powszechnego sceptycyzmu, powstałego na gruncie nieubłaganego działania sił rynku i wielu przykładów nieetycznych zachowań w świecie biznesu. Świat ten jest postrzegany jako dżungla, gdzie toczy się walka na śmierć i życie, dominuje oszustwo i podstęp, a przetrwanie jest kwestią wyłącznie przystosowania.

Zadaniem etyki biznesu nie jest bowiem bezpośrednie nakłanianie ludzi, aby działali bardziej moralnie. Wiadomo, że ludzie działający w sferze biznesu muszą żyć z konsekwencjami swoich decyzji. Przedstawienie istoty sporów moralnych i określenie, co leży u podstaw naszych decyzji etycznych, pozwala przystąpić do podejmowania dobrze uzasadnionych wyborów moralnych i zachęca do większej refleksji. Etyka w biznesie  posługuje się takimi wartościami jak uczciwość, sprawiedliwość, prawda, słuszność, prawomyślność.

W istocie, nie zawsze udaje się uzyskać ostateczne odpowiedzi na trudne pytania, co nie znaczy, że należy zaniechać badań nad biznesem jako bardzo trudnym i złożonym zjawiskiem społecznym.

W decyzjach dotyczących tak złożonych problemów prawie nigdy nie osiąga się stopnia całkowitej pewności. Chodzi tu o fakt, że zdecydowana większość ludzi sądzi, że rozróżnia dobro od zła i deklaruje, że powinno się stosować do tych reguł. Zaś zasady moralne nie są już tak jednoznaczne. Stanowią jednak żywotną część struktury każdego społeczeństwa i są szczególnie uprzywilejowane wśród reguł społecznych, więc przy podejmowaniu decyzji, także w interesach, trzeba się z nimi liczyć. Ich przekraczanie spotyka się z akcjami w rodzaju: dezaprobaty, ostracyzmu, a nawet z sankcjami karnymi. Etyka jest jednym z narzędzi skuteczności w interesach. Etyka w biznesie/finansach  pomaga  ludziom stawać  się bardziej moralnymi.  Utrudnia przy tym zachowania niemoralne poprzez uświadomienie zagadnienia etycznego i sposobu jego rozwiązania. To powoduje coraz częstszą praktykę wydawania przez firmy kodeksów postępowania etycznego. Mamy dużo przykładów takich kodeksów: Kodeks Etyki Domów Maklerskich, Kodeks Etyki ZBP. Większość firm inwestycyjnych czy banków posiada swoje kodeksy etyki. Studiowanie etyki biznesu, pochylanie się nad zagadnieniami etycznymi  wspomaga umiejętności dawania sobie rady z problemami moralnymi w biznesie, przy jednoczesnym czerpaniu satysfakcji z pełnionych obowiązków i wykonywanej rzetelnie pracy. 

 

Bibliografia  

George D. Chryssides, John H. Kaler  - „Wprowadzenie do etyki biznesu”        tłumaczenie H. Siembierowicz, Z. Wiankowska-Ładyka.

Stanisław Jedynak – „Z teorii i historii etyki”

Barbara Czerska – „Poznanie wartości”